થોડા સમય પહેલાં, મેં બે પ્રકારના ધ્યાન ઉપર ટૂંકમાં લખ્યું હતું, જેમાં ચિત્તએકાગ્રતા અને ચિંતનાત્મક ધ્યાનની વાત આવે છે. ચિંતનાત્મક ધ્યાનમાં એક મહત્વની ક્રિયા – વિચારની પ્રકૃતિ ઉપર ચિંતન કરવાની હોય છે, અને સાધકનાં જીવનમાં એક અતિ મહત્વની ક્ષણ એ આવતી હોય છે કે જયારે તેને એ વાતનો સાક્ષાત્કાર થઇ જાય છે કે વિચારોને તેનો પોતાનો કોઈ સાર હોતો નથી.

વિચારો સારા કે ખરાબ, સાચા કે ખોટા, નૈતિક કે અનૈતિક હોતા નથી, વિચારો ફક્ત વિચારો જ હોય છે. આપણે વિચારોને કેવી રીતે અનુસરતા હોઈએ છીએ કે તેનો કઈ રીતે ઉપયોગ કરતાં હોઈએ છીએ તેનાં આધારે તે વિચારો એકમાંથી બીજું સ્વરૂપ લઇ લેતાં હોય છે. ચાલો માની લઈએ કે તમે એક જંગલમાંથી પસાર થઇ રહ્યા છો અને તમને રસ્તામાંથી એક વૃક્ષની સુકી અને પાતળી ડાળી પડેલી મળે છે. તમે તેનો ચાલવા માટે ટેકા તરીકે ઉપયોગ કરી શકો છો, કાં તો પછી બળતણ તરીકે કાં તો તમારું રક્ષણ કરવા માટે ઉપયોગ કરી શકો, અને આશા રાખું કે એવું ન કરો, પણ જો ધારો તો તમે કોઈ બિચારા પ્રાણીને તેનાંથી મારવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકો છો.

તમે એ લાકડીનો શો ઉપયોગ કરો છો તેનાં ઉપરથી એ નક્કી થાય છે કે તે લાકડી સારી છે કે ખરાબ. લાકડીનો પોતાનો કહી શકાય એવો અર્થ બહુ નજીવો હોય છે. એવી જ રીતે, જે જ્ઞાનીજન છે તે પોતે તેમને ફક્ત ખરાબ વિચારો આવવા માત્રથી કઈ પોતાનાં વિશે ખરાબ નથી અનુભવવા માંડતા. તેમને ખબર હોય છે કે તેમને આ વિચારો ઉપર અમલ કરવાનો નથી. અને, અમલનાં અર્થ દ્વારા હું ફક્ત શારીરિક અમલની વાત નથી કરી રહ્યો પરંતુ માનસિક અમલની વાત પણ કરી રહ્યો છું. જયારે આપણે કોઈ વિચારને વળગી રહીએ છીએ કે તેનાં પાટાને અનુસરીએ છીએ ત્યારે આપણે એક માનસિક કર્મ પણ કરતાં હોઈએ છીએ, અને તે જ ખરેખર તો શારીરિકપણે થતાં દરેક અમલનું બીજ હોય છે.

સારા સાધકો, કે જાગૃત લોકો, પોતાનાં વિચારોને ફક્ત સાક્ષીભાવે નિહાળીને તેને ઉત્કૃષ્ટ બનાવે છે. મોટાભાગનાં વિચારો કોઈ ઉદ્દેશ વગરના અને ચંચળ હોય છે; તેને અનુસરવા જેવું નથી હોતું. તમે જો બારીકાઇથી ચકાસશો તો તમને જણાશે કે વિચારો અતિ ક્ષણભંગુર હોય છે અને તમે જો તેને પકડી નહિ રાખો, તો તે પાણીમાં થતાં પરપોટાની જેમ જ અદ્રશ્ય થઇ જશે. જયારે પણ તમને લાંબો સમય ચાલતાં વિચારો સતાવે ત્યારે તમારી જાતને નીચે જણાવેલા ત્રણ સવાલો કરો, અને તમે જોશો કે તે વિચારો તરત જ નિર્બળ થઇ જશે.

૧. આ વિચાર ક્યાંથી ઉદ્દભવ્યો છે?
૨. તે કઈ દિશામાં પ્રયાણ કરી રહ્યો છે?
૩. તે ક્યાં ગૂમ થઇ જાય છે?

તમે જેવો આના પર વિચાર કરશો તો તમે વિચારોની શરીર રચના વિશે સમજવાનું શરુ કરશો; મૂળભૂત રીતે તે એક ખાલીપો છે. વિચારો ખાલીખમ હોય છે. વિચારોને કોઈ ચોક્કસ સ્રોત હોતો નથી, કે તેને નથી હોતું કોઈ ચોક્કસ દિશામાં પ્રયાણ, અને તેને અદ્રશ્ય થવાની પણ કોઈ ચોક્કસ જગ્યા હોતી નથી. જયારે તમે કોઈ વસ્તુને અરીસામાં જુવો છો ત્યારે તમે વસ્તુને સુંદર કે ખરાબમાં વર્ગીકૃત કરી શકો છો. ઈચ્છા કે અનીચ્છાએ માની લો કે જો અરીસો જ જો પોતાની તરફ જુવે તો તેમાં તેને શું દેખાશે? તેમાં તેને પોતાનું જ પરાવર્તન અનંત વખત થતું દેખાશે. એ જ રીતે, જયારે મન પોતાની જાતને ચકાશે છે ત્યારે તે પોતે જ તેનાં અગાધ અસ્તિત્વમાં અદ્રશ્ય થઇ જાય છે.

જેમ કે લાકડાંના બે ટુકડાને એકબીજા સાથે ઘસવાથી અગ્નિ પેદા કરી કરી શકાય છે અને એ જ અગ્નિ પછી તે બન્ને લાકડાંના ટુકડાને પણ બાળીને ભસ્મ કરી નાંખે છે, એજ રીતે બુદ્ધિ અને ચિત્ત બન્ને ચિંતનાત્મક ધ્યાનને સહાય કરે છે પરંતુ જયારે અંદરનો અગ્નિ પ્રજ્જવલિત થાય છે ત્યારે તે બુદ્ધિ અને ચિત્ત બન્નેને બાળીને એક મૂળ જાગૃતતાને પેદા કરે છે. અને એક સાધકની – વિચારોના સ્વભાવને સમજીને તેની ઉપર ઉઠવાની જ નહિ પરંતુ સંપૂર્ણ જાગૃત અવસ્થામાં જ જીવવાની – આજ એક અંતિમ અવસ્થા હોય છે.

ચાલો હું તમારી સાથે મહામુદ્રામાં તિલોપાને આપેલી સૂચનાનાં શ્લોકો (જે ચોગ્યમ તૃન્ગા રિંપોચેનો અનુવાદ છે) તે વહેંચું. આ રહ્યો તે:

Mists rise from the earth and vanish into space.
They go nowhere, nor do they stay.
Likewise, though thoughts arise,
Whenever you see your mind, the clouds of thinking clear.

Space is beyond color or shape.
It doesn’t take on color, black or white: it doesn’t change.
Likewise, your mind, in essence, is beyond color or shape.
It does not change because you do good or evil.

The darkness of a thousand eons cannot dim
The brilliant radiance that is the essence of the sun.
Likewise, eons of samsara cannot dim
The sheer clarity that is the essence of your mind.

Although you say space is empty,
You can’t say that space is “like this”.
Likewise, although mind is said to be sheer clarity,
There is nothing there: you can’t say “it’s like this”.

Thus, the nature of mind is inherently like space:
It includes everything you experience.

Stop all physical activity: sit naturally at ease.
Do not talk or speak: let sound be empty, like an echo.
Do not think about anything: look at experience beyond thought.

Your body has no core, hollow like bamboo.
Your mind goes beyond thought, open like space.
Let go of control and rest right there.

જેમ સમુદ્રમાંથી ઉઠેલા મોજાઓ સમુદ્રમાં જ વિલીન થઇ જાય છે તેવી જ રીતે, વિચારો જે મનમાંથી ઉઠે છે તે જ મનમાં પાછાં સમાઈ જતાં હોય છે. કેટલાંક જણ આ મોજાઓ ઉપર સવાર થઇને સર્ફિંગ કરવાનું શરુ કરે છે, પરંતુ મોજું ગમે તેટલું મોટું અને આનંદદાયક કેમ ન હોય, ગમે તેટલો સુંદર એ મોજાનો ઉઠાવ કેમ ન હોય, સમુદ્ર ગમે તેટલી મોટી ભરતી વાળો કેમ ન હોય, સર્ફર ગમે તેટલો નિષ્ણાંત કેમ ન હોય, પરંતુ મોજું અંતે તો તેનાં પર સવાર કરનારને ઉછાળી જ મૂકતું હોય છે. અને આ વાત મને એ સાર તરફ લઇ જાય છે: જેવી રીતે સ્થિર મોજા હોતા નથી તેવી જ રીતે શાંતિપ્રદ વિચારો જેવું પણ કશું હોતું નથી.

જે વિચાર આજે શાંતિ પ્રદાન કરનારો લાગતો હોય તે જ વિચાર કાલે હેરાન કરવા વાળો પણ લાગી શકે છે. દાખલા તરીકે, આજે તમે કોઈને પ્રેમ કરી રહ્યા હોય અને તેમનો વિચાર તમને આનંદ આપનાર હોય, અને કાલે જો તે સંબધ તૂટી જાય તો એ જ વિચાર તમને દુ:ખ આપનાર બનશે. એક સારો સાધક એ વાત જાણે છે કે, વિચાર પોતાની સૌથી સારી ક્ષમતા સાથે ફક્ત થોડી વાર માટે અને તે પણ તુટક તુટક રીતે જ તમારા મનને શાંત કરી શકે છે. કે સાચો ઉકેલ તો એ છે કે વિચારોની ઉપર ઉઠવું, કેમ કે મોજા એ અંતે તો મોજા જ હોય છે અને વિચારો એ વિચારો હોય છે. કેટલાંક થોડા લાંબો સમય ચાલનાર હોય છે, પરંતુ અંતે તો તે અસ્થિર જ હોય છે.

તમારા મનના સમુદ્રમાં તમારા વિચારોના મોજાની વાત આવે ત્યારે તમારી પાસે ત્રણ પસંદગીઓ હોય છે. ૧. તેનાં ઉપર સવારી કરો અને તેની ઉચાઇ અને નીચાઈને સ્વીકારો, ૨. મોજાને જોતા રહો અને સમુદ્રનાં સતત સંભળાતા અવાજને સહન કરો, ૩. સમુદ્રથી જ દુર થઇ જાવ. કોઈ તમને એમ ન કહે કે શું પસંદ કરો, તમારા બંધારણ મુજબ તમે જાતે પસંદ કરો કાં તો આ ત્રણે પસંદગીઓને વારાફરતી કરો

મન ઉપર કાબુ કરવાથી તેનો નિગ્રહ નથી કરી શકાતો. તે તો તેનાં ઉપર અંકુશ માત્ર લગાવે છે. તે એક અર્થહીન કવાયત, એક નિષ્ફળ માર્ગ છે. એનાં કરતાં તો, એક જાગૃત મન એ મનની સૌથી મોટી નિગ્રહીત અવસ્થા હોઈ શકે છે. અને વિચારોથી મુક્ત મન એ મનની સૌથી મોટી શાંત અવસ્થા છે. ત્રીજી સારી પસંદગી એ છે કે મનને આત્મસાત કરી લેવું. જયારે તમે સર્ફબોર્ડ સાથે વિચાર રૂપી મોજાની સવારી કરવાની આતુરતાપૂર્વક રાહ જુઓ છો ત્યારે કોઈપણ આશ્ચર્ય માટે તૈયાર રહો, તેમાંના બધા જ કદાચ ઈચ્છા મુજબનાં ન પણ હોય.

સૌથી સુંદર સંગીત શાંત મનમાંથી એવી રીતે બહાર ધસી આવતું હોય છે જેમ કે હિમાલયનાં પર્વતોમાંથી ધસી આવતાં પાણીના ધોધ. તમારે તેને જોવું પડે જો તમારે તેને સાંભળવું હોય તો, અથવા તો, તમારે તેને સાંભળવું પડે જો તેને જોવું હોય તો.

શાંતિ.
સ્વામી

તમારા મિત્રોને મોકલવા માટે અહી ક્લિક કરો: Share on Facebook0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Google+0Email to someone